چنانچه اسباب مداومت بر تحصيل براى او به آسانى فراهم گردد اين امر دليل آن است كه در ازل براى او مقدّر شده است از جمله عالمان باشد . به همين گونه سعادتهاى اخروى و دركات آن به حكم تقدير مسبّب الاسباب به حسنات و سيّئات ارتباط دارد همچنان كه بيمارى و صحّت به خوردن غذا و دوا وابسته است ، و از اين قبيل است بينش نفس كه به سبب آن انسان از طريق ترك كاهلى و مواظبت بر تحصيل آگاهيهاى درونى در دنيا استحقاق وصول به مناصب عالى را پيدا مىكند . بنابر اين همان گونه كه براى منصب دريافت و قضاء و تقدّم علمى تنها كسى شايستگى دارد كه بر اثر طول تحصيل علم ، فقيه شده باشد براى سراى آخرت و نعيم آن و قرب پروردگار جهانيان فقط دلى شايسته است كه بر اثر طول تزكيه و تطهير سلامت يافته و پاك شده باشد . تدبير ربّ الأرباب در ازل آن را اين گونه رقم زده چنان كه فرموده است : وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها ، فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها ، قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها ، وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها « 26 » بنابر اين هر زمان بنده گناهى را مرتكب مىشود گناه او نقد و توبه او نسيه خواهد بود و اين نشانهء خذلان و خوارى اوست . پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « بنده هفتاد سال كار اهل بهشت را مىكند ، تا آن جا كه مردم مىگويند او از اهل آن است و ميان او و بهشت جز يك وجب باقى نمىماند ليكن تقدير بر او سبقت مىگيرد ، عمل اهل جهنّم را مىكند و وارد آن مىشود . » « 27 » از اين رو بيم از عاقبت كار پيش از توبه است ، و هر نفسى كه برون مىآيد خاتمهء نفس پيش است و امكان دارد كه مرگ به آن پيوندد ، لذا بايد مراقب انفاس بود و گرنه آنچه ترس از آن است واقع مىشود و حسرت دايمى مىگردد در حالى كه حسرت سودى ندارد . طبقهء چهارم - توبه كند و مدّتى بر توبه استقامت ورزد ( 1 ) سپس به ارتكاب گناه يا گناهان باز گردد بى آن كه در دل قصد توبه داشته و بر عمل خود متأسّف باشد بلكه مانند غافلان در ورطهء شهوات فرو رفته است . چنين كسى از جمله اصرار كنندگان بر گناه مىباشد و اين نفس را نفس امّاره مىگويند كه از هر خير و خوبى گريزان است ؛ بر اين شخص بيم سوء عاقبت مىرود و امر او با خداست ، اگر روزگارش بر بدى خاتمه يابد

--> ( 26 ) شمس / 7 تا 10 : و سوگند به نفس آدمى و آن كسى كه آن را منظّم ساخته است ، سپس فجور و تقوا ( شرّ و خير ) را به او الهام كرده است ، كه هر كس نفس خويش را تزكيه كرده رستگار شده ، و آن كه نفس خود را به گناه آلوده ساخته نوميد و محروم گشته است . ( 27 ) سنن ابن ماجه شماره 76 باب القدر ، در آن جا به جاى وجب ، ذراع قيد شده است .